Γιατί επιμένει το σχολείο στην ώρα προσέλευσης και στην καθημερινή παρουσία;
«Μα, για πέντε λεπτά καθυστέρηση θα πάρει απουσία;», «Γιατί δεν μπορεί να βγει λίγο από την τάξη;», «Αφού δεν έγινε κάτι σημαντικό στο μάθημα, γιατί να μετρήσει η απουσία;». Είναι ερωτήματα που ακούγονται συχνά στη σχολική μας καθημερινότητα, τόσο από μαθητές και μαθήτριες όσο και από γονείς. Και είναι κατανοητά, ιδιαίτερα όταν μια καθυστέρηση ή μια απουσία αντιμετωπίζεται ως ένα μεμονωμένο και φαινομενικά ασήμαντο γεγονός.
Για το σχολείο, όμως, η έγκαιρη προσέλευση, η παραμονή στην τάξη και η συστηματική παρακολούθηση των μαθημάτων δεν αποτελούν απλώς τυπικές υποχρεώσεις. Συνδέονται άμεσα με την οργάνωση της εκπαιδευτικής διαδικασίας, τον σεβασμό στον χρόνο των άλλων και τη δημιουργία ενός σταθερού και ασφαλούς περιβάλλοντος μάθησης.
Αξίζει, λοιπόν, να δούμε τι βρίσκεται πίσω από αυτές τις καθημερινές σχολικές διαδικασίες, οι οποίες μερικές φορές μπορεί να μοιάζουν αυστηρές ή υπερβολικές.
Μια μικρή καθυστέρηση που δεν αφορά μόνο ένα παιδί
Ας φανταστούμε μια συνηθισμένη σχολική αίθουσα. Η εκπαιδευτικός έχει ξεκινήσει το μάθημα, έχει θέσει ένα ερώτημα και τα παιδιά προσπαθούν να επεξεργαστούν τις απαντήσεις. Εκείνη τη στιγμή ανοίγει η πόρτα και μπαίνει μια μαθήτρια που έχει καθυστερήσει.
Η μαθήτρια ζητά να περάσει, πηγαίνει στη θέση της, τακτοποιεί τα πράγματά της και προσπαθεί να καταλάβει τι έχει προηγηθεί. Κάποιοι συμμαθητές και συμμαθήτριές της στρέφουν την προσοχή τους προς το μέρος της, ενώ η εκπαιδευτικός ενδέχεται να χρειαστεί να επαναλάβει οδηγίες ή να διακόψει προσωρινά τη ροή της διδασκαλίας.
Αν αυτό συμβεί μία φορά, η αναστάτωση μπορεί να είναι μικρή. Αν όμως συμβαίνει επανειλημμένα, από διαφορετικά παιδιά και σε διαφορετικές ώρες, η επίδραση στη λειτουργία της τάξης γίνεται σημαντική.
Η διδακτική ώρα δεν είναι απλώς ένα χρονικό διάστημα κατά το οποίο μεταδίδονται πληροφορίες. Είναι μια οργανωμένη διαδικασία που χρειάζεται συνέχεια, συγκέντρωση και συμμετοχή. Ιδιαίτερα στο Λύκειο, όπου ο διδακτικός χρόνος είναι περιορισμένος και οι μαθησιακές απαιτήσεις αυξημένες, ακόμη και μικρές επαναλαμβανόμενες διακοπές μπορούν να επηρεάσουν τη συνοχή του μαθήματος.
Γι’ αυτό, όταν το σχολείο επιμένει στην έγκαιρη προσέλευση, δεν προσπαθεί απλώς να επιβάλει έναν κανόνα. Προσπαθεί να προστατεύσει έναν κοινό χρόνο μάθησης που ανήκει σε όλους τους μαθητές και όλες τις μαθήτριες της τάξης.
Η απουσία δεν είναι απλώς ένας αριθμός
Ένα δεύτερο ζήτημα αφορά τις απουσίες. Συχνά, ιδιαίτερα όσο πλησιάζουν οι μεγαλύτερες τάξεις του Λυκείου, τα παιδιά αρχίζουν να αντιμετωπίζουν τις απουσίες ως ένα διαθέσιμο αριθμητικό περιθώριο.
Μπορεί να ακούσουμε τη φράση: «Έχω ακόμη αρκετές απουσίες, οπότε δεν πειράζει να χάσω μερικές ώρες».
Αυτή η λογική, αν και κατανοητή από την πλευρά ενός εφήβου ή μιας έφηβης, μετατοπίζει την προσοχή από την ουσία της φοίτησης στον υπολογισμό ενός ορίου.
Οι απουσίες, όμως, δεν αποτελούν ένα είδος δικαιώματος που χρειάζεται να εξαντληθεί. Τα προβλεπόμενα όρια και οι σχετικές ρυθμίσεις εξυπηρετούν τη διαχείριση πραγματικών αναγκών και περιστάσεων που μπορεί να προκύψουν στη διάρκεια της σχολικής χρονιάς. Δεν αναιρούν την εκπαιδευτική αξία της τακτικής παρακολούθησης.
Κάθε διδακτική ώρα που χάνεται μπορεί να σημαίνει μια συζήτηση στην οποία το παιδί δεν συμμετείχε, μια απορία που δεν διατύπωσε, μια δραστηριότητα που δεν πραγματοποίησε ή μια εξήγηση που θα χρειαστεί να αναζητήσει αργότερα.
Βεβαίως, δεν έχουν όλες οι απουσίες την ίδια αιτία. Υπάρχουν ασθένειες, οικογενειακές δυσκολίες και άλλες καταστάσεις που καθιστούν την απουσία αναγκαία. Η υγεία και η ασφάλεια των παιδιών προέχουν. Το ζητούμενο δεν είναι να βρίσκεται ένα παιδί στο σχολείο ανεξάρτητα από τις συνθήκες, αλλά να κατανοεί ότι η παρουσία του έχει πραγματική αξία.
Γιατί μας απασχολούν οι έξοδοι από την αίθουσα;
Αντίστοιχα, η συχνή έξοδος από την αίθουσα κατά τη διάρκεια του μαθήματος δεν είναι πάντοτε τόσο απλό ζήτημα όσο φαίνεται.
Ένας μαθητής ή μια μαθήτρια μπορεί να χρειαστεί να πάει στην τουαλέτα, να αντιμετωπίζει μια αδιαθεσία ή να έχει κάποια άλλη πραγματική ανάγκη. Αυτές οι περιπτώσεις χρειάζονται κατανόηση και κατάλληλη αντιμετώπιση και τις διαχειριζόμαστε αναλόγως.
Υπάρχουν, ωστόσο, και περιπτώσεις όπου η έξοδος από την τάξη γίνεται συνήθεια ή τρόπος αποφυγής ενός μέρους του μαθήματος. Μπορεί ακόμη να συνοδεύεται από παραμονή στους διαδρόμους ή από συναντήσεις με άλλα παιδιά που βρίσκονται εκτός αίθουσας.
Σε αυτές τις περιπτώσεις ανακύπτουν δύο ζητήματα. Το πρώτο είναι η συνέχεια της εκπαιδευτικής διαδικασίας: χάνεται χρόνος μάθησης και ενδέχεται να διακόπτεται επανειλημμένα η λειτουργία της τάξης. Το δεύτερο αφορά την ασφάλεια και την εποπτεία. Το σχολείο έχει ευθύνη να γνωρίζει πού βρίσκονται οι μαθητές και οι μαθήτριές του κατά τη διάρκεια του σχολικού προγράμματος και να οργανώνει με σαφήνεια την παραμονή και τη μετακίνησή τους στους χώρους του.
Επομένως, η ανάγκη συνεννόησης πριν από μια έξοδο δεν αποσκοπεί στην άρνηση πραγματικών αναγκών, αλλά στη διατήρηση ενός οργανωμένου και ασφαλούς σχολικού περιβάλλοντος.
Όταν η συνέπεια γίνεται κοινή ευθύνη
Η σχολική καθημερινότητα βασίζεται σε μια μορφή συνεργασίας που συχνά περνά απαρατήρητη. Κάθε πρωί, εκατοντάδες άνθρωποι χρειάζεται να βρίσκονται σε συγκεκριμένους χώρους, σε συγκεκριμένες ώρες, ώστε να μπορούν να λειτουργήσουν ταυτόχρονα πολλά διαφορετικά μαθήματα και δραστηριότητες.
Αυτό προϋποθέτει έναν κοινό προγραμματισμό.
Οι εκπαιδευτικοί οργανώνουν τη διδασκαλία τους με βάση τον διαθέσιμο χρόνο. Οι μαθητές και οι μαθήτριες χρειάζονται μια τάξη στην οποία μπορούν να συγκεντρωθούν. Το σχολείο οφείλει να εξασφαλίζει τη συνοχή του προγράμματος, την εποπτεία των χώρων και την ομαλή μετάβαση από τη μία δραστηριότητα στην άλλη.
Όταν κάποιος ή κάποια καθυστερεί επανειλημμένα, απουσιάζει επιλεκτικά ή απομακρύνεται χωρίς συνεννόηση, η επιλογή αυτή δεν επηρεάζει μόνο το ίδιο το άτομο. Μπορεί να επηρεάζει και τη λειτουργία αυτής της κοινής προσπάθειας.
Γι’ αυτό η συνέπεια στην προσέλευση και στην παρακολούθηση δεν είναι μόνο μια ατομική υποχρέωση. Είναι και ένας τρόπος να αναγνωρίζουμε ότι ο χρόνος και η προσπάθεια των άλλων έχουν αξία.
Αυτή η αρχή, βέβαια, δεν αφορά αποκλειστικά τους μαθητές και τις μαθήτριες. Αφορά και τους εκπαιδευτικούς, καθώς και τη διοίκηση του σχολείου. Η έγκαιρη έναρξη του μαθήματος, η σωστή αξιοποίηση της διδακτικής ώρας και η τήρηση του προγράμματος αποτελούν κοινή ευθύνη όλων μας. Η συνέπεια αποκτά πραγματική παιδαγωγική αξία όταν αποτελεί στάση ολόκληρης της σχολικής κοινότητας και όχι απαίτηση μόνο προς τα παιδιά.
Πίσω από μια επαναλαμβανόμενη καθυστέρηση μπορεί να υπάρχει μια δυσκολία
Υπάρχει, ωστόσο, και μια άλλη πλευρά που δεν πρέπει να παραβλέπουμε.
Δεν καθυστερούν όλα τα παιδιά από αδιαφορία. Ούτε κάθε συστηματική απουσία αποτελεί συνειδητή επιλογή αποφυγής του σχολείου.
Ένας μαθητής ή μια μαθήτρια μπορεί να αντιμετωπίζει δυσκολίες στον ύπνο ή στην καθημερινή οργάνωση. Μπορεί να υπάρχουν οικογενειακά ζητήματα, προβλήματα μετακίνησης, άγχος, δυσκολίες στις σχέσεις με συνομηλίκους ή άλλες καταστάσεις που επηρεάζουν την παρουσία του παιδιού.
Επομένως, όταν παρατηρούμε επαναλαμβανόμενες καθυστερήσεις ή ασυνήθιστες απουσίες, δεν αρκεί να καταγράφουμε το γεγονός. Χρειάζεται, στο μέτρο του δυνατού, να διερευνούμε και τις αιτίες.
Για παράδειγμα, αντί να περιοριστούμε σε μια παρατήρηση όπως «Πάλι άργησες», μια σύντομη συζήτηση μπορεί να ξεκινήσει διαφορετικά:
Εκπαιδευτικός: «Παρατηρώ ότι τις τελευταίες ημέρες δυσκολεύεσαι να έρχεσαι στην ώρα σου. Συμβαίνει κάτι που χρειάζεται να γνωρίζουμε;»
Μαθήτρια: «Δεν μπορώ να ξυπνήσω εύκολα το πρωί.»
Εκπαιδευτικός: «Ας δούμε τι μπορεί να σε βοηθήσει. Χρειάζεται όμως να προσπαθήσουμε να αλλάξει αυτή η κατάσταση, γιατί χάνεις συστηματικά μέρος του μαθήματος.»
Η συζήτηση αυτή δεν καταργεί τις προβλεπόμενες διαδικασίες. Προσθέτει, όμως, μια ουσιαστική παιδαγωγική διάσταση: την προσπάθεια να κατανοήσουμε τι συμβαίνει και να βοηθήσουμε το παιδί να βελτιώσει την παρουσία του.
Πώς μπορούν να βοηθήσουν οι γονείς;
Η οικογένεια μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη διαμόρφωση μιας θετικής στάσης απέναντι στην καθημερινή φοίτηση, χωρίς να χρειάζεται κάθε πρωί να μετατρέπεται σε πεδίο σύγκρουσης.
Ορισμένες απλές πρακτικές μπορούν να βοηθήσουν:
- Να αντιμετωπίζεται η έγκαιρη προσέλευση ως μέρος της καθημερινής οργάνωσης. Η προετοιμασία από το προηγούμενο βράδυ, το σταθερό πρόγραμμα ύπνου και ο επαρκής χρόνος μετακίνησης μπορούν να περιορίσουν περιττές καθυστερήσεις.
- Να μην παρουσιάζονται οι απουσίες ως διαθέσιμο απόθεμα. Η συζήτηση είναι προτιμότερο να εστιάζει στο τι χάνει το παιδί όταν δεν συμμετέχει στο μάθημα και όχι μόνο στο πόσες απουσίες του απομένουν.
- Να αναζητούνται οι λόγοι μιας επαναλαμβανόμενης δυσκολίας. Μια αλλαγή στη συνέπεια ή στη διάθεση του παιδιού μπορεί να είναι αφορμή για ουσιαστική συζήτηση.
- Να υπάρχει επικοινωνία με το σχολείο. Όταν οι δυσκολίες είναι συστηματικές ή υπάρχουν ιδιαίτερες οικογενειακές ή προσωπικές συνθήκες, η έγκαιρη ενημέρωση μπορεί να βοηθήσει στην αναζήτηση κατάλληλων λύσεων.
- Να ενισχύεται η προσωπική ευθύνη των εφήβων. Σταδιακά, τα παιδιά χρειάζεται να αναλαμβάνουν μεγαλύτερο μέρος της οργάνωσης και της συνέπειας στην καθημερινότητά τους.
Η συμβολή των γονέων είναι ιδιαίτερα σημαντική όταν το παιδί αντιμετωπίζει τις σχολικές διαδικασίες ως κάτι που το αφορά μόνο επειδή μπορεί να έχει συνέπειες. Εκεί μπορούμε να μετακινήσουμε τη συζήτηση από το «μην αργήσεις γιατί θα πάρεις απουσία» στο «προσπάθησε να είσαι στην ώρα σου γιατί είναι σημαντικό να συμμετέχεις από την αρχή στο μάθημα».
Το σχολείο χρειάζεται συνέπεια, αλλά και κατανόηση
Από την πλευρά του σχολείου, οι διαδικασίες χρειάζεται να είναι σαφείς, γνωστές και να εφαρμόζονται με συνέπεια. Διαφορετικά, δημιουργούνται εύκολα αισθήματα άνισης μεταχείρισης και ασάφεια ως προς το τι ισχύει.
Η συνέπεια, ωστόσο, δεν αποκλείει την κατανόηση. Η ύπαρξη μιας κοινής διαδικασίας δεν σημαίνει ότι αγνοούνται οι ιδιαίτερες συνθήκες ενός μαθητή ή μιας μαθήτριας. Σημαίνει ότι αυτές εξετάζονται με υπευθυνότητα, μέσα στο προβλεπόμενο πλαίσιο, χωρίς να υπονομεύεται η λειτουργία της σχολικής κοινότητας.
Άλλωστε, το ζητούμενο δεν είναι να καταγράφονται όσο το δυνατόν περισσότερες καθυστερήσεις ή απουσίες. Είναι να περιορίζονται οι αδικαιολόγητες διακοπές, να ενισχύεται η συμμετοχή των μαθητών και των μαθητριών και να αντιμετωπίζονται έγκαιρα οι δυσκολίες που επηρεάζουν τη φοίτησή τους.
Σε αυτό το σημείο, η συνεργασία οικογένειας και σχολείου είναι καθοριστική. Όταν οι γονείς γνωρίζουν γιατί εφαρμόζεται μια διαδικασία, είναι ευκολότερο να τη στηρίξουν. Και όταν το σχολείο γνωρίζει τις πραγματικές δυσκολίες ενός παιδιού, μπορεί να ανταποκριθεί πιο ουσιαστικά στις ανάγκες του.
Η έγκαιρη προσέλευση, η τακτική παρακολούθηση και η υπεύθυνη παρουσία στο μάθημα δεν αποτελούν αυτοσκοπό. Υπηρετούν κάτι πολύ σημαντικότερο: το δικαίωμα κάθε παιδιού να μαθαίνει μέσα σε ένα σταθερό, οργανωμένο και ασφαλές περιβάλλον.
Ίσως, τελικά, πίσω από την απλή φράση «να είμαστε στην ώρα μας» να υπάρχει ένα ουσιαστικότερο μήνυμα: ότι η συμμετοχή μας σε μια κοινότητα προϋποθέτει να αναγνωρίζουμε όχι μόνο τις δικές μας ανάγκες, αλλά και τον χρόνο, την προσπάθεια και τα δικαιώματα των άλλων.
Κείμενο από τον Διευθυντή του Σχολείου, Παναγιώτη Κ. Στασινάκη
